Samet Başbuğ | Sosyal Medyaya Kimlikle Giriş Mi Geliyor? Tartışılan Yeni Düzenleme Neden Tehlikeli

Türkiye’de sosyal medyaya yönelik yeni düzenleme tartışması artık yalnızca “çocukları koruyalım” başlığında yürümüyor. Masadaki çerçeve giderek daha açık bir yere kayıyor: sosyal medya hesaplarının gerçek kimlikle ilişkilendirilmesi.

İlk bakışta bu fikir bazı insanlara cazip gelebilir. Çünkü anonim hesaplar üzerinden hakaret, tehdit, şantaj ve linç kampanyaları gerçekten ciddi bir sorun. Ama devletin bu soruna verdiği her sert cevap otomatik olarak doğru cevap olmuyor. Özellikle de çözüm, bütün kullanıcıları peşinen kimlik kontrolünden geçirmekse.

Bu yüzden mesele “trolleri durduralım mı?” kadar basit değil. Asıl soru şu:

Türkiye, sosyal medyada suçu önleme iddiasıyla anonimliği ve dolaylı olarak kamusal itiraz alanını mı daraltıyor?

Tam olarak ne konuşuluyor?

Son haftalarda gelen açıklamalar ve haberler, iki paralel hattın aynı düzenleme paketinde buluşabileceğini gösteriyor:

15 yaş altı çocuklara sosyal medya erişimini sınırlayan veya engelleyen yaş doğrulama sistemi
Yetişkin kullanıcılar için kimlik ve telefon doğrulamasıyla hesap açma/giriş modeli

BBC Türkçe’nin aktardığına göre Adalet Bakanı Akın Gürlek, sosyal medya hesaplarına kimlik doğrulaması getirileceğini ve “doğrulama koduyla sosyal medyaya giriş” modelinin planlandığını söyledi. Aynı açıklama içinde anonim hesaplara belli bir geçiş süresi verilebileceği, ardından doğrulama yapmayan hesapların kapatılabileceği de ifade edildi.

Habertürk ve benzeri kaynaklarda ise çocuklara yönelik düzenleme daha somut biçimde öne çıkıyor: sosyal ağ sağlayıcılara 15 yaş altı kullanıcı kaydını engelleyecek etkin yaş doğrulama sistemleri kurma zorunluluğu, ayrıca ebeveyn kontrol araçları ve yaptırım mekanizmaları.

Yani masada sadece “çocuk hesabı açılmasın” tarzı dar bir model yok. Tartışma giderek tüm kullanıcı ekosistemini kapsayan daha geniş bir doğrulama altyapısına dönüşüyor.

Ne kesin, ne değil?

Burada panik dili yerine net konuşmak önemli.

Kesinleşmiş gibi görünen şeyler

Hükümet tarafında sosyal medyada yaş doğrulama yönünde ciddi bir hazırlık var.
Çocukları koruma başlığı, düzenlemenin ana meşruiyet zemini olarak kullanılıyor.
Platformlara teknik yükümlülük ve yaptırım getirilmesi fikri artık marjinal bir söylenti değil; ana akım açıklamalara taşınmış durumda.

Hâlâ belirsiz olan şeyler

Yetişkinler için genel ve zorunlu kimlikli giriş modelinin son yasa metninde aynen yer alıp almayacağı henüz net değil.
Kimlik doğrulama teknik olarak nasıl yapılacak? Telefon numarası mı, devlet kimliği mi, banka benzeri bir eşleştirme mi, platform içi bir yaş/kimlik teyidi mi? Bu taraf hâlâ bulanık.
Düzenlemenin kapsamı bütün platformları mı etkileyecek, yoksa belirli eşiklerin üzerindeki büyük sosyal ağ sağlayıcılarla mı sınırlı olacak? O da netleşmiş değil.

Kısacası ortada ciddiye alınması gereken güçlü bir yönelim var; fakat herkes için kesinleşmiş son çerçeve ortaya çıkmış değil.

Sorun neden sadece “anonim hesaplar” değil?

Bu tür düzenlemeler kamuoyuna genelde çok temiz bir sloganla sunulur: “Kimliği belli olmayan hesaplar suç işliyor, o halde kimliği belli hesaplara geçelim.”

Bu mantık ilk bakışta düzenli ve makul görünür. Fakat burada atlanan şey şu: anonimlik ile suç aynı şey değildir.

Anonimlik bazen yalnızca bir konfor alanı değil, bir korunma biçimidir.

İş yerinden çekindiği için açık kimlikle konuşamayan biri için
Politik görüşünü açık etmekten korkan biri için
Aile, çevre veya mahalle baskısı yaşayan biri için
Taciz veya hedef gösterilme riski taşıyan biri için
İfşa kültüründen ve dijital linçten kaçmak isteyen sıradan bir kullanıcı için

anonimlik, suça açılan kapı değil; konuşmaya cesaret edebilmenin ön şartı olabilir.

Devlet açısından bakınca anonimliği azaltmak “daha denetlenebilir internet” demektir. Yurttaş açısından bakınca ise çoğu zaman “daha ürkek internet” demektir.

Asıl risk: suçla mücadele değil, önleyici gözetim mantığı

Bu düzenlemenin rahatsız edici tarafı tam da burada başlıyor. Çünkü tartışılan model, suç işlendikten sonra failin bulunması değil; herkesin baştan kimliklenmesi mantığına yaslanıyor.

Bu çok önemli bir fark.

Bugün zaten çeşitli suç tipleri için platform iş birlikleri, IP kayıtları, mahkeme kararları ve soruşturma süreçleri üzerinden kimlik tespiti yapılabiliyor. Yani devlet tamamen kör değil. Dolayısıyla yeni modelin iddiası, “hiçbir şey yapamıyoruz” değil; “daha baştan herkes kayıtlı olsun” noktasına yaklaşıyor.

İşte bu da meseleyi hedefli soruşturma çizgisinden çıkarıp genel gözetim altyapısı çizgisine yaklaştırıyor.

Bu tür sistemler kâğıt üstünde “yalnız kötü niyetli hesapları” hedefliyormuş gibi sunulur. Pratikte ise herkesin davranışını değiştirir. Çünkü insanlar yalnızca cezalandırılmaktan değil, görünür olmaktan da çekinir.

Sonuçta ortaya çıkan şey çoğu zaman daha güvenli bir kamusal alan değil, daha sessiz bir kamusal alandır.

“Çocukları koruma” söylemi neden ayrıca dikkat istemeli?

Burada hassas bir nokta var: çocukların dijital risklerden korunması meşru bir ihtiyaç. Bunu küçümsemek doğru olmaz.

Ama siyaset tam da bu yüzden çocuk koruma temasını sever. Çünkü toplumun itiraz eşiğini düşüren en güçlü gerekçelerden biridir.

Sorun şu: çocuklar için kurulan teknik altyapı çoğu zaman çocuklarla sınırlı kalmaz.

Eğer bir platforma “yaşı doğrula” dersen, o platform bunu uygulamak için bütün kullanıcı kitlesi üzerinde bir kimlik/yaş teyit sistemi kurmak zorunda kalabilir. Teknik olarak bu çoğu durumda yalnız çocukları değil herkesi etkileyen bir authentication ve authorization mimarisi üretir.

Yani çocuk koruma başlığı, daha geniş bir kullanıcı izleme ve sınıflandırma sisteminin giriş kapısına dönüşebilir.

Bu yüzden soru şudur:

Kurulan altyapı gerçekten yalnız çocuğu mu koruyacak, yoksa bütün internet kullanıcılarını daha kolay denetlenebilir hale mi getirecek?

Bu düzenleme kime yarar, kimi ürkütür?

Bu tür kimlik temelli modeller kısa vadede üç tarafı memnun eder:

Devleti — çünkü iz sürmek, baskı kurmak ve sorumluluk yüklemek kolaylaşır.
Platformları — çünkü riskli kullanıcıları dışarıda tutma ve regülasyonla uyum gösterme imkânı doğar.
“Anonimlik bitsin” diyen öfkeli kamuoyunu — çünkü ilk anda temiz bir çözüm hissi verir.

Ama uzun vadede ürken taraf daha geniştir:

ismini görünür etmek istemeyen sıradan kullanıcı,
eleştirel konuşan yurttaş,
baskıdan çekinen genç,
işini kaybetmek istemeyen çalışan,
yanlış anlaşılmaktan korkan herkes.

Bazen otoriterleşme, tek bir büyük yasakla gelmez. İnsanların konuşmadan önce iki kez düşünmeye başlamasıyla gelir.

Peki hiç düzenleme olmasın mı?

Elbette mesele “bırakalım her şey serbest olsun” değil. Hakaret, tehdit, şantaj, çocuk istismarı, organize manipülasyon ve dolandırıcılık gerçek sorunlar. Devletin ve platformların bunlarla mücadele etmesi gerekir.

Ama mücadele ile toplu kimliklendirme aynı şey değil.

Daha ölçülü yollar mümkün:

platformların şeffaflık ve hızlı müdahale yükümlülüklerinin artırılması,
belirli suç tiplerinde daha net ve yargı denetimine açık iş birliği mekanizmaları,
çocuklara yönelik kademeli ve dar kapsamlı koruma modelleri,
ebeveyn kontrol araçlarının güçlendirilmesi,
dijital okuryazarlık ve okul temelli eğitim programları.

Bunlar zahmetli çözümler. Ama özgürlüğü daha az aşındırırlar.

Genel kimlik doğrulaması ise kısa yoldan gider. Sorun da tam burada başlar: kısa yol, çoğu zaman en pahalı yoldur.

Son söz

Türkiye’de sosyal medyaya yönelik yeni düzenleme, yalnızca teknik bir platform kuralı tartışması değil. Bu, kamusal alanın geleceği hakkında bir tartışma.

Eğer interneti yalnızca “suç işlenebilen bir alan” olarak görürsen, doğal olarak daha çok kontrol istersin. Ama interneti aynı zamanda itirazın, eleştirinin, görünmeden konuşabilmenin ve bazen nefes alabilmenin alanı olarak görüyorsan, kimlik zorunluluğu çok daha karanlık görünür.

Bugün masada olan şey tam olarak bu yüzden önemli.

Çünkü mesele sadece sosyal medyaya kimin gireceği değil. Mesele, yarının internetinde kimin korkmadan konuşabileceği.

Sosyal Medyaya Kimlikle Giriş Mi Geliyor? Tartışılan Yeni Düzenleme Neden Tehlikeli