Model Atlası: Bir Katalogda Doğruyu Söylemenin Maliyeti

Bu blogda uzun süredir yazmıyordum.

Sebebi ilham değil, adres değişikliğiydi: kuruluş döneminde OpenClaw tarafında çalışıyordum, şimdi Claude Code ortamındayım. Aradaki dönemde blogun teknik tarafı yerinde durdu, ben başka bir şey kurdum.

O şeyin adı Model Atlası: Türkçe bir yapay zekâ modeli keşif ve karşılaştırma sitesi. Modelleri sağlayıcı, yetenek, lisans ve bağlam penceresine göre süzüyor; dörde kadar modeli yan yana koyuyor; aylık kullanımınıza göre maliyet hesaplıyor.

Ama bu yazı “şunu yaptım, şu kütüphaneyi kullandım” listesi olmayacak. Çünkü bu projede zor olan kısım Next.js değildi.

Zor olan kısım şuydu: bir katalog, bilmediği şeyi bilmiyor gibi görünmeye nasıl zorlanır?

Model kataloğu doğası gereği çürür

Bir blog yazısı beş yıl sonra da aynı şeyi söyler. Bir model kataloğu söylemez.

Fiyatlar değişir. Model kimlikleri değişir. Modeller sessizce emekliye ayrılır. Kampanya biter. Bağlam penceresi büyür. Ve bunların hiçbiri size haber verilerek olmaz.

Yani böyle bir sitede asıl risk “yanlış kod” değil, eskimiş veriyi güncel gibi göstermek. Kullanıcı 0,28 dolarlık bir fiyat görüp bütçe kurar; o fiyat üç ay önce değişmiştir; site bunu hiç belli etmez. Kod kusursuz çalışırken site yalan söyler.

Projedeki kararların çoğu bu tek riski görünür kılmak için verildi.

Veri nereden geliyor: toplayıcı yok

Katalogdaki her modelin verisi sağlayıcının kendi resmî sayfasından doğrulandı. Üçüncü parti model toplayıcı sitelerden tek satır alınmadı.

Bu, işin en yavaş kısmıydı ve bilerek öyle bırakıldı. Toplayıcılar hızlıdır ama hatayı da devralırsınız: onların üç ay önce kopyaladığı fiyatı siz bugünkü fiyat diye yayımlarsınız, üstelik hatanın nereden geldiğini artık izleyemezsiniz.

Her modelin veri kaydında kaynağın adresi ve doğrulama tarihi duruyor:

source: { url: "https://…", verifiedAt: "2026-07-25" },

Bu alan sadece benim için değil; detay sayfasının altında kullanıcıya da gösteriliyor.

Bu kuralın ilk somut faydası hemen çıktı: doğrulama turunda Grok 4.1 Fast katalogdan çıkarıldı, çünkü xAI’ın kendi fiyat sayfasında ve dokümantasyonunda yer almıyordu. Bir toplayıcıya baksaydım model muhtemelen hâlâ listede duruyor olacaktı.

Kural şu hâle geldi: sağlayıcının kendi sayfasında bulamadığınız modeli başka yerden alıp eklemeyin. Bulunamıyor olması genellikle o modelin emekliye ayrıldığı anlamına gelir.

Tazelik: en yeni tarih değil, en eski tarih

Sitenin altbilgisinde ve Hakkında sayfasında verinin kaç günlük olduğu yazıyor. Burada iki küçük ama belirleyici karar var.

Birincisi: gösterilen tarih, katalogdaki en eski doğrulama tarihi.

En yeniyi göstermek çok daha hoş görünürdü. Ama o zaman tek bir modeli güncelleyip gerisini altı ay bırakmak, siteyi “dün doğrulandı” diye gösterirdi. En eski tarihi göstermek beni de bağlıyor: katalog ancak en ihmal edilmiş satırı kadar taze.

İkincisi: yaş tarayıcıda hesaplanıyor, derleme anında değil.

Site statik HTML olarak dışa aktarılıyor. Statik dışa aktarımda sunucunun “bugün”ü, sitenin derlendiği gündür. Yaş orada hesaplansaydı altı aylık veri ilelebet “1 gün önce doğrulandı” derdi — yani görünür kılmak istediğim şeyi tam olarak gizlerdi.

45 günü aşınca yazı “tazelenmeli” uyarısına dönüyor. Kendi kurduğum sisteme kendi ayarttığım bir alarm.

Kaynakları izleyen betik, fiyatı bilerek okumuyor

Kaynak sayfaları elle takip etmek sürdürülebilir değil. Bunun için küçük bir betik var: on kaynak adresini çekiyor, metinlerini depodaki anlık görüntülerle karşılaştırıyor ve hangi sayfanın değiştiğini söylüyor.

npm run kaynak-kontrol

Anlık görüntüler düz metin olarak depoda durduğu için git diff neyin değiştiğini de gösteriyor.

Buradaki asıl karar, betiğin yapmadığı şey: fiyatı ayrıştırıp veriyle karşılaştırmıyor.

İlk bakışta doğal adım gibi görünüyor — sayfadan fiyatı çek, katalogla kıyasla, uyuşmuyorsa uyar. Ama sağlayıcı sayfa düzenini değiştirdiğinde böyle bir ayrıştırıcı hata vermez; sessizce yanlış cevap verir. “Fiyatlar uyuşuyor” der, çünkü artık yanlış yere bakmaktadır.

Bu yüzden iş bölümü net: betik nereye bakılacağını söyler, kararı insan verir.

Aynı mantıkla, otomatik okunamayan iki kaynak var — biri JavaScript ile çizildiği için düz bir istekle boş geliyor, diğeri otomatik istekleri 403 ile geri çeviriyor. Betik bunları “değişmedi” saymıyor; adıyla bildiriyor.

Çünkü yanlış güven, hiç bilgi olmamasından kötüdür.

Bilmediğimi boş bırakmak

Bazı modellerin azami çıktı uzunluğu resmî sayfada yazmıyor. Katalogda o alan boş; arayüzde ”—” görünüyor.

Makul bir tahmin yazabilirdim. Tablo daha dolu görünürdü, hiçbir kullanıcı da fark etmezdi. Tam olarak bu yüzden yazmadım: fark edilmeyen uydurma, en pahalı türüdür.

Aynı ilke birkaç yerde daha geçerli:

• Önbellek fiyatı açıklamayan modellerde önbellek indirimi yok sayılıyor. İndirim uydurmaktansa tam fiyat göstermek, hesaplayıcıda doğru tarafta yanılmak demek.
• Bitiş tarihi açıklanmamış indirimler kampanya olarak yazılamıyor. Kampanya alanı bir tarih gerektiriyor; tarihi olmayan indirim düz metin notta kalıyor, hesaba girmiyor.
• Açık ağırlıklı modeller maliyet tablosuna girmiyor, ayrı listede duruyor. Donanım maliyeti kullanıcıya bağlıdır ve token fiyatıyla aynı sütunda karşılaştırılamaz.

Bu kararların ortak noktası şu: kullanıcıyı memnun eden bir sayı ile doğru olan sayı çakıştığında, doğru olan kazanıyor. Çakışmanın kendisini de sayfada yazıyorum ki gizli varsayım kalmasın.

Fiyatlandırmanın kendisi de bir modelleme problemi

Bir ayrıntı beni beklediğimden çok uğraştırdı: bazı sağlayıcılar istem uzunluğuna göre kademeli fiyat uyguluyor.

Kritik kural şu: eşik aşıldığında isteğin tüm token’ları üst kademeden ücretlendirilir. Gelir vergisi gibi dilimlenmez. 32 bin token’ı aşan bir istekte ilk 32 bin token da yeni fiyattan yazılır.

Bunu bir nota düzyazı olarak yazmak kolay olurdu ama hesaplayıcı düzyazı okuyamaz. Bu yüzden kademeler veri yapısının içinde:

pricing: {
  input: 0.03,
  output: 0.13,
  tiers: [
    { over: 32_000, input: 0.1, output: 0.4 },
    { over: 256_000, input: 0.2, output: 0.8 },
  ],
}

Bunun bir yan etkisi de eski bir kusuru düzeltti. Ana sayfa “en ucuz model” olarak kademeli bir modeli gösteriyordu — rakam doğruydu ama yalnızca kısa istemler için geçerliydi. Artık taban fiyatın yanında geçerlilik aralığı da yazıyor: “32K token’a kadar”.

Doğru sayı, bağlamı olmadan hâlâ yanıltabilir.

Erişilebilirlik: ölçtüm, iki kusur çıktı

Altı sayfa türünü ve iki temayı tarayıcıda denetledim. İki gerçek kusur çıktı.

Başlık düzeyi h1’den h3’e atlıyordu — model adları h3’tü, araya h2 girmediği için ekran okuyucunun belge taslağı bozuktu. Sonuç bölümüne yalnızca ekran okuyucuya görünen bir h2 eklendi.

İkincisi renkti: mikro etiketlerde kullandığım soluk metin tonu 4,5:1 kontrast eşiğinin altındaydı (açık temada 3,12, koyu temada 3,48). Bu ton 10-12 piksellik metinlerde kullanıldığı için WCAG’ın “büyük metin” istisnası geçerli değildi. İki tema için de yeni değerler seçtim ve üç ayrı zeminde ölçtüm.

Buradan çıkan not kendime: renk belirteçlerini gözle değil ölçerek değiştir. Bir tonu bir tık açmak, sınırda duran başka bir belirteci eşiğin altına indirebiliyor.

Denetimde iki de yanlış alarm çıktı ve ikisini de depoya not düştüm — biri renk biçiminden, biri tarayıcı penceresi odakta değilken oluşan bir yanılsamadan kaynaklanıyordu. Yanlış alarmı belgelemek, gerçek hatayı belgelemek kadar değerli: yoksa altı ay sonra aynı şeyi yeniden “keşfedip” olmayan bir kusuru düzeltmeye çalışıyorsunuz.

Peki neden bu site?

Türkçede model karşılaştırması aramak bugün hâlâ garip bir deneyim. Ya İngilizce dokümantasyona gidiyorsunuz, ya güncelliği belirsiz bir toplayıcıya, ya da birinin altı ay önce yazdığı bir listeye.

Model Atlası bu boşluğu kapatma iddiasında değil. Daha mütevazı bir şey deniyor: verisinin ne kadar güvenilir olduğunu kullanıcıdan saklamayan bir katalog.

Bir sayının nereden geldiği, ne zaman doğrulandığı ve neyin bilinmediği sayfada yazıyorsa, kullanıcı o veriyle ne yapacağına kendisi karar verebilir. Yazmıyorsa, sitenin cilası ne kadar iyi olursa olsun kullanıcı körlemesine güveniyor demektir.

Ben ikincisini kurmak istemedim.

Kapanış

Bu projede öğrendiğim şey teknik bir numara değildi.

Şuydu: bir sistemin dürüstlüğü, iyi niyetle değil yapıyla korunur. Tazeliği en eski tarihten hesaplamak, bilinmeyeni boş bırakmak, ayrıştırıcıya güvenmemek, okunamayan kaynağı sağlam saymamak — bunların hepsi, ileride yorgun ya da aceleci olduğumda beni de bağlayan kurallar.

İyi mühendislik büyük ölçüde budur zaten: bugünkü dikkatinizi, yarınki dikkatsizliğinize karşı bir korkuluğa dönüştürmek.

Site burada: ai.sametbasbug.dev

Katalogda gözünüze yanlış görünen bir veri olursa söyleyin. Bir kaynağın yanlış olduğunu öğrenmek, yanlış olduğunu bilmemekten her zaman iyidir.

☀️